Briç deyim ve argo tabirleri derlemesi ile Tıbbi argo, tarımda kullanılan bazı argo deyim ve tabirler Urla 2005- 2008 Dr. Mahmut Tolon
Marmara Fen Edebiyat Dekanı Prof. Emine Naskali Gürsoy bana argo ile ilgili çalışmaları gösterip kendi uğraştığım alanlarda katkıda bulunmamı önerince bu minik triloji fikri doğdu.
Hekim,çiftçi ve yıllardır severek briç oynayan bir insan olarak bundan 30 sene evvel bir Türkçe Tıp lugatı çalışmasına arkadaşım Prof. Rupert Wilbrandt ile Bonn da başlamıştık. 800 kadar deyimi kartotekslerde toplamamıza rağmen yaşamımda neticelendiremediğim ilk iş olmuştu.
Sadece dilbilime meraklı bir insan olduğumdan kuru kuru tabirleri listelemek yerine kaybolmasını istemediğim bir kaç hikayeyi de deyim ve argolarla yazdım .
Tıpta bu yazıda sadece bazı argo tabirleri yazının sonunda bulacaksınız. Tarım’da kısaca Ege ve Marmara yörelerinin tabirleri ile bazı argoları bulacaksınız. Sadece basit bir kayıt. Mesela konuyla ilgili olmasa bile “tarhana” nın ne olduğunu hatırlayan kaç kişi olacak bundan 30 sene sonra? Devir tam anlamıyla “hazır çorba” devri.
Minik katkıya briç ile girmek istiyorum burada hem deyim hem de argo tabirleri kaydetmeye çalıştım. Her üç bölümde de çok kişiden yardım aldım. Unutulan varsa hoşgörüle J . Burada bilhassa tıp ve tarım gibi iki dev konuda sade değinmeler yaparken briçle başlayıp bu oyuna genişçe yer vereceğim. İki devin yanında briç bir küçük bir süs gibi ama iletişimin tipik modern örneği. Bricin bir biyolojik özelliği de gerçek yaşamda neredeyse artık kabul görmeyen bir gerçeğin yani erkek ile kadın arasındaki yarışmanın – ayni oranda çabalayanlar arasında genelde erkeklerin leyhine bir fark göstermesidir. Yani Atletizm’deki veya Satrançtaki gibi benzer popülasyonlar ayni oranda briç oynadıklarında erkeklerin skoru istatistiki olarak anlamlı daha iyidir.
1. BRİÇ Briç dünyada giderek sevilen bir oyun. Muhtemelen önümüzdeki yıllarda olimpik bir disiplin olacak, giderek yaygınlaşmakta olan eğlenceli bir spor.
Normal bir dilbilimciye biraz da briç nedir anlatmak isterim. Oyun normal zekadaki bir insan tarafından 2- 3 saatte zevk alınacak düzeyde öğrenilebilir. Bu cümle bile birçok briççinin beni tamamen “istenmeyen insan” ilan etmelerine yol açabilir ama 7 yaşında bu oyunu oynamaya başlamış biri olarak samimi fikrim. Birçok briç arkadaşım bu fikrimi duyduğu anda kızarak “hala öğrenememiş olmamın” sebebini bu yaklaşımımda arayacaktır. Bir eksterm ucunda hoşça vakit geçirip zevk almak vardır briçte . Diğer ekstremde Spor olarak veya hırs ve kendini ispat etmek için oynamak arasında çok geniş bir yelpaze vardır oyuncularda.
Mesleği briç olanları yatıştırmak için hemen ilave edeyim, brici tam anlamak ve çözmek ise yaşamı herhangi bir kavanozda anlayıp çözmeye benzer. Bakış açısına göre ve her spordaki gibi üst seviyede oynamak, çok çalışmak ve neredeyse felsefi boyuta giren bir uğraş gerektirir. Zevkli tarafı hep kalıplara konulamayacak sürprizli bir dağılımla her an bir sürü “dogma’nın” yıkabilmesindedir.
Bridge (briç) ingilizce köprü demek. 17 yy da ingilizlerin whist denilen oyunundan gelişmiş. Oyun 19yy da Istanbul\’da Ingiliz ve Rus diplomatlarca geliştirilmiş. Ama 20 yy da giderek yaygınlaşmış bir kağıt oyunu. Diğer oyunlardan farklı olmasının sebebi hem ortakla oynanması hem de iki çift olarak oynanmasında—iletişim ve disiplin önemli ve gerçek hayattaki gibi şans ta önemli.
Ortaklar 52 kağıtlık deste ile oynanan oyunda 13 mümkün elden kaç tanesini alacaklarını “deklare” ederler. Sırayla yapılan konuşmalarda “kontrat” bağlanır ve sonra oyun oynanırken kontartı alan taraf “deklerasyonu gerçekleştirmeye” karşı çift te batırmaya çalışırlar. Bridge ortaklığı evlilik gibidir. Çiftler arasında hele biri kadın biri erkek ise çok katmanlı insanlararası iletişim boyutları oluşur.
Bennet vakası Oyunun yaygınlaşmasında ve populeritesinde belki de en önemli katkısı olan bir öyküyü sizinle paylaşmak istiyorum. Gerçek yaşamdan 29.9.1929 da olan bir hikaye oyunu en güzel bir şekilde anlamanızı sağlayacak – ve hatta briç oynamayan dilbilim meraklısını da eğlendirecektir umarım. Ayni zamanda bugüne kadar gelişen ama özünde değişmeyen ABD adaleti ve yaşam tarzını da en güzel anlatan bir kısa hikaye olarak kalacaktır bu olay. 2. Dünya savaşı öncesi döneminde ABD yi ilgilendiren ve kamuoyunu meşgul eden konulardan biri olmuştur.
Bay John Bennet ABD nin orta-batısındaki Kansas City’de yaşayan saygın bir işadamıdır. Karısı Myrtle ile bay ve Bayan Hofman ile evlerinde bir briç partisi düzenlerler. Çiftler ortak olur. Gece yarısından az önce John güneyde oturarak kaderini belirleyecek eli kendisi dağıtır. Ve deklarasyon şu şekilde gelişir:
John (S) Charles (W) Myrtle (N) Mayme( E )
1 pik 2karo 4pik pas
pas D pas pas:..
Oyun rakibin kontru ile 4 pikte bağlanır. İlk pik deklerasyonu yapan John oynar ve dört küçük hata sonucu ve oyun planı yapmadığından 2 batar. Karısı ile tartışma başlar ve John karısını oyunu çok yükseltmekle ve çok fazla konuşmakla suçlar – ki bunda haklıdır. Ve Myrtle de kocasını oyun planı yapmayıp dikkatsiz oynamakla suçlar ki o da haklıdır. John şanslı bir dağılım sonucu çıkacak eli batırmıştır. Karşılıklı suçlamalar sonunda John Myrtle’e tokat atar. O da dayanamaz ve yatak odasından aile tabancasını alır ve çeşitli kaynaklara göre iki veya dört kurşunla kocasını öldürür.
Myrtle hapise girer ve Jüri önünde yargılanır. Jüri üyeleri olayın bir kaza mı yoksa cinayet mi olduğuna karar verebilmek için briç öğrenirler ve uzun dava aralarında kendi aralarında briç oynamaya başlarlar. Dünyadaki zamanın briç otoritelerinden Ely Culbertson bilirkişi olarak davaya çağrılır. Culbertson Myrtle in deklere sinin çok yüksek olduğunu söyler. ( yapabileceğinden fazlasını söylemek=Uçmak, pilotluk yapmak , kinayeli bir şekilde “takımımızın kaptanıdır kendisi yakında pilot brevesini alacak” )
Bilirkişi ayni zamanda Myrtle in cesaretini takdir ettiğini ve oyunda kocasının yaptığı dört hata sonucu çıkabilecek oyunun battığını söyler. Kendisi de ayni elle Myrtle in dekleresini vereceğini fakat objektif gözle bunun sınırda çok yüksek bir deklere olduğunu belirtir.
Jüri sonunda John’un bir kaza sonucu öldüğüne karar verir. Şaşkın bir sigorta şirketi ise maktulün karısına birkaç hafta sonra yasal olarak tesbit edilmiş kaza sonucu ölüm nedeni ile yaşam sigortasının iki mislini ödemek zorunda kalır. Myrtle mahkemeden sonraki yaşamında da briç oynamaya devam eder . Ama ortak bulmakta bazen zorlanır.
“Bu board’da kan var “ yani bu dağılımda tartışılacak çok şey var anlamında.
Veya “öldürücü açılış” ilk çıkılan kağıt oyunun belirliyor.
Gelelim başka briç tabirlerine ve argo deyimlere:
Sanzatu (f) kozsuz, sansatü-(sans Atout) semizotu NT : No trump. Koz kontratın bağlandığı el eğer oyun kozsuz değilse : maça ; pik(f) pikoş : küçük pik ; kör(f) : kupa, kalp ; karo(f) : baklava, elmas (ing. diamonds) ; sinek, trefl (f) .
AS, birli; Rua (fransızcadan): Kral ; Kız, Dam (f) ; Oğlan Vale (f) (B= Bube alm. J= Jack ingl.) Valibey veya vali.
“koyarsan karonun damını görürsün ebenin amını“ karo dam çıkışında genelde el kaybetmek.
Asını almayan yasını tutar veya As elinde patladı Ası oyun sonunda kullanamamak ve as ile el alamamak.
Körler veya karolar “badem oldu” Dam badem oldu veya skor badem oldu = işe yaramadı anlamında. Bu baraj su tutmadı . Diğer takımın oyununu bozmak için yapılan baraj çöktü veya astarı yüzünden pahalı oldu anlamında.
Muhsin Baturlamak : Bir kişi eğer briç esnasında ayrıcalık görürse yani mesele onun oyundan en fazla zevki almasına yönelik kurulursa ve yanlış deklerasyona rağmen sonunda kazanabilmesi için diğer 3 oyuncunun gayret sarfetmeleri.
Batur briçseven bir generalmiş – bu tabir onunla oynayan askerlerden tüm ülkeye yayılmıştır. General oyunda sırası gelince kağıtları karmazmış, – yanında veya karşısındaki altrütbeli kişi onun yerine kararmış ve dağıtırmış. Generalin deklaresine kontr atılmazmış ve bilmeyip te kontr atan altrütbeli çaylak masadaki daha kıdemli bir subay tarafından masa altından ilk olarak güçlü bir tekme ile hizaya sokulurmuş. Baturlamak tabiri ingilizce buttering up yani yağlamak , yağçekmek tabirine yakın olduğu için de tam yerleşmiş oldu.
Bricin ülkede yaygınlaşmasında diplomatların yanısıra , askerlerin rolü büyüktür. Meslekleri icabı savaş olmadığı zaman bol vakitleri olan bu kesim de para ile oynanmadığı ve zeka egzersizi olduğu için bu spor ülkeya bu spor ülkeye bu kesimce yayılmıştır diyebiliriz. Hekimler de de gece nöbetlerinde vs briç oyunu yaygındır ülkede ama gerek konsentrasyonları gerek oyun seviyeleri askerlerden düşüktür. Mesela mesleki yaşamımın büyük kısmı batı ülkelerinde geçti ve hiçbir batı ülkesinde gece nöbetinde briç oynandığına şahit olmadım. Dolayısı ile ülkemizdeki hastanelerde briç oynanmasını tıbbi hizmetin hala özelleştirilememesinin bir semptomu olarak yorumluyorum. Askerlerde ise Almanyada ve ABD de briç oynama alışkanlığı azdır Ingilterede ise bizdekine yakın bir sevgi mevcuttur.
Mesela Bursa’nın Siği (Kumyaka) köyünde emekli olup oraya 1970 lerde yerleşen 3 albay sayesinde kahvede hergün hemen hemen tüm köylülerce briç oynanır. Köyde yaşadığım sürede köylüler bu oyunu öğrenmelerini 4 albayın ayni zamanda emekli olmamasına bağlıyorlardı. 3 albay dördüncüye ihtiyaçları olduğu için zamanla köylülere briç öğretmişler.
Diğer deyim ve tabirler:
Açıcı : oyun açan cevapçı (ortağı) ve savunma.
Drury –2.seviyede yapılan majör konuşmaya cevapçının tavrını belirleyen bir konvansiyon – dil ritmi olarak Gülriz Sururi (bir artist ismi) de denilir.
Book = buk – alınan ilk altı el
Squeez-skuiz = sıkıştırmak – oyun esanasında rakiblerin ellerindeki kağıtları kaçmasını sağlamak. Basit sıkıştırmak , double squeeze –bileşik (mürekkep) sıkıştırmak –triple squeeze toptan (mükerrer) sıkıştırmak.
Skor : tabela netice. Zon : oyunun ilk yarısını bağlamak veya vulnerabl olmak . Oyunu yapmak ve yapamamak.. Kabak oyun , kemiksiz veya kılçıksız el . Bal kabağı : şanslı oyun. Su kabağı atsan da batmaz oyun. Becerilmek, batmak . Defans: müdafa : savunma. Oyun temposu , oyun planı. Kayıpları saymak. Kazananları saymak. Kağıt saymak . Elden yere geçememek . Elde kalmak . Dami : dummy – yer .
Batmak : kontratı yapamamak ,batırmak , batırılmak ve oyunu çıkarmak Acillik olmak : çok batmak, yoğun bakımlık olmak (3 veya daha fazla batmak)
Yer çaka el çaka : elden ve yerden koz ile çakmak
“elinde patladı” yerde alıcı kağıtlar olmasına rağmen yere geçememek ve batmak.
İflah olmaz el. Hakaret : insult – kontr çekilen elin yapılması.
Defos: elden kağıt atmak , kağıt kaçmak.
Çakmak , çakozlamak.
Fines (finesse) yapmak kağıt kaçırmak empas yapmak . Damı , Ası yatırmak . Freud un kulaklarını çınlatarak bazen tabii “damını masaya yatırdım” tabiri de kullanılır – masada bir hanım olunca’da kinayeli bir şekilde “endplay oldunuz hanımefendi”.
Karşı takımı tahrik etmek için bir kartı işaret parmağı ve orta parmak arasına koyarak masaya atmak veya “size şöyle bir hareket çekeyim” demek.
Zayıf açılış , kuvvetli açılış. Kağıtların uzunluk kısalık puanları, şigan (f)- (ingl void) : bir elde bir rengin bulunmaması – singleton :tek kağıt bulunması , doubleton: iki kağıt bulunması.
Fit : misfit = dağılımda kağıtların tutuşması , öpüşmesi veya sevişmesi.
Şilem küçük şilem 12 el almak ve granşilem 13 elin hepsini almak.
Kontr : Savunmada olan tarafın “yapamazsınız!” demesi Sürkontr: cezaya rağmen yaparız! bezikte vido gibi. İngilizcede double redouble. Cezaya düşmek. İnternet zamanında hem briç oyunu sayısı hem oynayanların sayısı tabii büyük bir artış gösteriyor. İnsan evinden istediği anda dünyanın hertarafından ortak bulabiliyor. Burada türkçe bazı kısaltmalar hg/hb = hoşgeldin , hoşbulduk – veya oyun”batarsa” cso = canın sağ olsun ingilizce wdp/ wdo = well done partner / opponent gibi kullanılıyor.
Tüm deklerasyonlara veya konvensiyonlara yer vermek bu yazının amacı değil İnternette binlerce sayfa konvensiyon görülebilir. Birazcık modern brici koklayan insanların öğreneceği birkaç lisanımıza geçmiş tabire burada yer vereceğim. Sadece as sormak için Blackwood (blekwud) Ve Gerber konvasiyonlarını ve ve Stayman (steymen) kısaca değinmek istiyorum.
Blekvud: 1903 de İndianapolis de doğan 1992 de ölen bay Easley Blackwood tarafından şilem yapmak değil de gereksiz şilemleri denenememek için kullanılan as sorma tekniği.
Gerber 1938 yılında bay Gerber tarafından kullanılan bir as sorma konvansiyonu. Steymen ise 1945 de Bay George rapee tarafından geliştirilmiş bir majör kağıdın var mı ? sorusu. İlk yazanın ismi Stayman olduğu için onun ismi ile anılıyor.
Tabii son olarak Bay Vanderbilt in ismine değinmek gerek, sadece deklare edilen ve yapılan el ile puan yazılması ile kontratbricini bir gemi seyahatinde geliştiren zengin ve çok yönlü hayat adamı ve banker. Ely Culberson ve ondan sonra Charles Goren gibi ünlü majör kağıtların – yani pikin ve körün ortaklarda deklerasyonda buluşmasını sağlayan konuşmaları geliştiren Amerikalı briççiler geçen yüzyılda oyunun yayılmasına sebep oldular. Babası rus olan Culberston New York ta tam bir kağıt oyuncusu ve renkli ve iddialı kişiliği ile ün saldı. New York’un ünlü briç hocası bir hanımla evlendi. Ve yaşamını oyuncu olarak geçirdi.
Charles Goren’in hikayesi ise bambaşka – sakin ve inatçı bir yapısı olan Goren 1901 de doğdu ve daha ziyade Chicago’da hukuk fakültesi talebesiyken hoşlandığı bir kızı etkilemek için briç bildiğini söyleyen ve oyunda hiç bilmediği ortaya çıkınca bir dahaki randevuya kadar tüm bulabildiği briç kitaplarını ezberleyen Goren – kızdan birdaha randevu alamayınca bir kaç yıl avukatlık yaptıktan sonra sonra yaşamını bekar bir briç hocası ve yazarı olarak sürdürdü ve oyunun yaygınlaşmasında büyük rolü oldu.
Ve sonunda : Briç oynamak sex gibidir, eğer iyi bir ortağınız yoksa kuvvetli bir el ile başarıya ulaşabilirsiniz.
2.Tarımda argo :
Spesifik argo arama gözlüğüyle tarıma yaklaştığımda “terminus teknicus” olabilecek tarım argosunun günlük lisandaki argo zenginliği yanında nekadar sade olduğuna şaşırdım. Başka yerde kaydedilmemesi olanağını göz önüne alarak bazı “tabirleri de not etmeme rağmen bu bölüm fakir kaldı.
Diskaro, Dipsüren “deepsoiler” “taral” gibi aletlere verilen isimler argodan ziyade bir uyarlama niteliğinde burada yerel tabirler de gözönüne alınırsa olağanüstü bir zenginlik ve yaratıcılık mevcut. Botanik isimlerde de yerel farkları kaydetmek bile bu yazının amacını aşar. Sade mesela Selvi servi veya torpak veya toprak kelimelerin asyadan batıya gelişindeki evriminin birer örneği.
Kızılçam kart gelin gibi gerdan kıvırır – yer bulursa sağa sola doğru döner ve verimli kereste vermez .
Göt gibi (kötü) veya Yatak yapar gibi (iyi) -sürmüş tarlayı veya budamış ağacı vs.
Piç.. “sürgün\” Zeytinde “palatur”
Sikilmiş sıpaya dönmek: bu tarımdan ziyade genel bir argo deyimi beklediğini bulamamak ve şaşırmak anlamında. Kar yağınca mahsül , tarla sahibi vs sikilmiş sıpaya döndü.
3.Medikal argo :
Tıbbi terimler Türkçede zaten Türkçe\’de hemen hemen hiçbir lisanda olmadığı kadar yeterince karman çormandır. Bunun nedeni hem tarih hem coğrafyada yatmakta.
Türk tıb terimleri hem Grek hem Latin tabirleri kullanmıştır . Hem Osmanlı zamanında Arapça ve Farsça tabirler. Buna ilaveten Osmanlının son dönemlerinden beri sırasıyla Fransız, Alman ve şimdi Amerikan Tıbbi İngilizcesinin etkisi tıp dilinde görülmektedir. Okuldan okula bu farklar hem de latince kökenin farklı telaffuzları kullanılmaktadır. Bu konuya sade değinip basitçe bulabildiğim birkaç tıbbi Argo tabirleri aşağıya kaydettim.
Burada göze batan “ para ve menfaat” ile ilgili tabirlerin ülkedeki mesleki deformasyon nedeniyle ağır basması. 20 yıl kadar yurtdışında yaşayıp döndüğümde aşağıdaki tabiri nadir kullanılan bir edepsizlik sandım – sonra her tıp talebesinin ilk yılında öğrenip kendi aralarında rahatça kullanıkları bir tabir olduğunu görerek daha da şaşırdım.
“hasta yatağında sikilir”
Daha orijinal argo tabirler de var tabii=
İsks veya idks konversiyona verilen argo kısaltma = iyi sikilmemiş kadın sendromu veya iyi düzülmemiş karı sendromu ……
Apandisit kabak çıktı ( hasta apandisit diye açıldı ve yanıldığı anlaşıldı)
Hastanın durumu kelek.
Yolcu
Para gitti paravenöz gitmekten – yanlış gitti anlamında
Aspire etmek – hasta yakınları tarafından akşam yemeğine çıkartılmak
Artema hasta Aç kapa – bol kazanç ve “gereksiz ameliyat” gerektiren hasta
4.Netice :
Briçteki argodaki zenginlik yazar tarafından gerek tıbbiye’de gerek tarımda ayni orantıda bulunamamıştır. Tıp ve tarımda başka argo tabirler ve daha genç araştırmacılar tarafından araştırılınca nedenleri daha net ortaya çıkabilir. Aklıma 2 neden geliyor.
Gerek tıp ve gerek tarımın “iş” olmaları nedeniyle daha ciddi bir şekilde uygulanmaları. Burada genelde lisandaki hertürlü “argo” kullanılmasına rağmen olaya spesifik argo bu nedenle nisbeten azdır. Yazar “iş” kısmında yaşamının çok daha anlamlı bir oranını geçirdi. Ama belki konumu dolayısı ile olsa bile (işe “sorumlu” veya “inek veya öküz gibi baktığından “J ) lisanın “işveli” kısmıyla bu alanlarda ayni oranda muhattap olamadı. Teşekkürler : Sn. Atıf Atila, Deniz Ünlü, Önder Yalçın, Dr. Okan Gökhan, Dr Selim Amato, Feray Öztürk, Narin Coşar. Sn Ata Evliyazade ve diğer meslektaş ve briççilere teşekkürlerimle .